فرش

فرش ماشینی نوعی فرش است که با استفاده از دستگاه های صنعتی بافته می شود. این نوع فرش در مقایسه با فرش دستباف، قیمت کمتری دارد و تولید آن نیز سریعتر انجام می شود.

تاریخچه فرش ماشینی به قرن هجدهم میلادی باز می گردد. در سال ۱۷۴۵، یک مهندس فرانسوی به نام ژان-بتیست ژولین، دستگاهی را برای بافت فرش ابداع کرد. این دستگاه از یک سری میله های افقی تشکیل شده بود که به صورت مکانیکی حرکت می کردند و پرزهای فرش را می بافتند.

در سال ۱۸۳۵، یک مهندس انگلیسی به نام ویلسون، دستگاهی را برای بافت فرش با استفاده از الیاف مصنوعی ابداع کرد. این دستگاه انقلابی در صنعت فرش ماشینی ایجاد کرد و باعث شد که تولید فرش ماشینی با سرعت بیشتری انجام شود.

در ایران، تولید فرش ماشینی در دهه ۵۰ شمسی آغاز شد. اولین کارخانه فرش ماشینی در ایران در سال ۱۳۵۰ در کاشان تاسیس شد. این کارخانه با استفاده از دستگاه های بافندگی بلژیکی، فرش های ماشینی تولید می کرد.

در سال های اخیر، تولید فرش ماشینی در ایران رونق زیادی گرفته است. امروزه، ایران یکی از بزرگترین تولیدکنندگان فرش ماشینی در جهان است.

مراحل تولید فرش ماشینی

فرش ماشینی در مراحل زیر تولید می شود:

تهیه مواد اولیه: مواد اولیه فرش ماشینی شامل الیاف، رنگ و نخ است. الیاف مورد استفاده در فرش ماشینی می تواند از جنس پشم، ابریشم، پلی استر یا نایلون باشد. رنگ و نخ نیز برای بافت فرش مورد استفاده قرار می گیرند.
طراحی: طرح و نقشه فرش ماشینی توسط طراحان فرش طراحی می شود. طرح و نقشه فرش ماشینی می تواند سنتی یا مدرن باشد.
بافندگی: فرش ماشینی با استفاده از دستگاه های بافندگی تولید می شود. دستگاه های بافندگی فرش ماشینی انواع مختلفی دارند که هر کدام ویژگی های خاص خود را دارند.
تولید پرز: پرز فرش ماشینی از الیاف مصنوعی یا طبیعی تولید می شود. پرز فرش ماشینی در مرحله بافندگی به فرش اضافه می شود.
شستشو و خشک کردن: فرش ماشینی پس از تولید، باید شسته و خشک شود. شستشوی فرش ماشینی باید با دقت انجام شود تا آسیبی به آن وارد نشود.

روش تولید

 فرش ماشینی توسط ماشین آلات مختلفی تولید می‌گردد که می‌توان به دستگاه‌های تکسیما، واندویل، شونهر، Alpha ,CRX, ASR, VTR و… اشاره کرد. جنس هر فرش نیز می‌تواند آکریلیک یا BCF و مخلوطی از این دو، یا الیاف جدید ابریشم مصنوعی (پلی استر) باشد. قابل ذکر است که فرش‌های ۱۰۰٪ آکریلیک دارای کیفیت و قیمت بالاتری هستند ولی فرش‌های ابریشم مصنوعی در حال حاضر به دلیل عدم پرزدهی و شستشوی بسیار آسان و ثبات و درخشندگی بالا در بازارهای جهانی به عنوان بهترین کفپوش مورد توجه قرار گرفته و همچنین فرش‌ها بر اساس شانه به ۳۵۰، ۴۴۰، ۵۰۰، ۷۰۰، ۱۰۰۰ و ۱۲۰۰و ۱۵۰۰ شانه تقسیم می‌شوند. تراکم فرش‌ها نیز می‌تواند براساس نوع ماشین و شانه بین ۷۰۰ تا ۴۵۰۰ باشد. نوع جدیدی از فرش ماشینی با نام فرش ماشینی گل برجسته نیز در حال تولید است که مکانیزم تولید آن به این صورت است که یک یا دو نخ از الیاف فرش دارای این ویژگی هستند که به هنگام فرایند هیت ست شدن فرش (بخاردهی) طولشان کاهش می‌یابد و کاهش طول خواب باعث برجسته شدن ظاهر کلی فرش می شود. به این فرش ها در اصطلاح فرش هایبالک یا گل برجسته گفته می شود.

مفهوم شانه و تراکم

هر فرش دو نوع تراکم دارد: عرضی و طولی

تراکم عرضی فرش (شانه): به تعداد ریشه (گره رنگ) در یک متر از عرض فرش می‌گویند که به نام شانه شناخته می‌شود. برای مثال: قالی ۵۰۰ شانه به این معنی است که در هر متر از عرض فرش معادل ۵۰۰ ریشه (گره رنگ) بافته شده‌است. شانه‌هایی که به‌طور معمول در بازار می‌باشند عبارتند از: ۳۲۰-۳۵۰-۳۸۰-۴۰۰-۴۴۰-۵۰۰-۷۰۰-۱۰۰۰-۱۲۰۰-۱۵۰۰ شانه

تراکم طولی فرش (تراکم): به تعداد ردیف پود موجود در یک متر از طول فرش تراکم فرش گفته می شود.

از آنجا که در دستگاه‌های جدید، به ازای هر ردیف از گره‌های فرش سه ردیف پود استفاده می‌شود، پس می‌توان گفت مقدار تراکم فرش برابر است با تعداد گره‌های موجود در یک متر از طول یک فرش ضرب در سه.

به همین دلیل فرش‌های ۷۰۰ شانه با تراکم ۲۱۰۰ و فرش‌های ۱۰۰۰ شانه با تراکم ۳۰۰۰ و فرش‌های ۱۲۰۰ شانه با تراکم ۳۶۰۰ در بازار موجود هستند.

اما در دستگاه‌های قدیمی‌تر که فرش‌هایی با تراکم ۳۵۰ و ۴۴۰ و ۵۰۰ بافته می‌شد به ازای هر گره دو ردیف پود استفاده می‌شد، پس در این فرش‌ها تراکم فرش برابر است با تعداد گره‌های موجود در یک متر از طول فرش ضرب در دو.

تعداد ریشه (گره رنگ) در یک متر مربع از فرش: تراکم عرضی ضرب در تراکم طولی را گویند. برای مثال اگر تعداد گره رنگ در عرض برابر با ۷۰۰ گره و در طول هم معادل ۹۰۰ گره رنگ باشد؛ بنابراین تعداد ریشه (گره رنگ) در یک متر مربع ۶۳۰/۰۰۰=۹۰۰x۷۰۰

همیشه مقدار تراکم از شانه بیشتر است و حاصل ضرب شانه و تراکم تعداد سر نخ در متر مربع و حاصل ضرب شانه و تراکم تقسیم بر ۲ یا ۳ (بسته به نوع دستگاه فرش بافی) تعداد گره در متر مربع می‌شود.

یکی از نکات مهم در فرشهای ماشینی ارتباط معکوس تراکم فرش و ضخامت فرش است. به عبارتی در فرش های با تراکم بالا به علت روی هم آمدن خاب های فرش، برای مشخص شدن طرح فرش بایستی از خاب کوتاه تری استفاده شود. به همین دلیل فرش ماشینی ۱۵۰۰ شانه از کمترین ضخامت نسبت به سایر فرشها برخوردار است[۴].

شهرهای تولیدکننده فرش ماشینی

کارخانجات فرش ماشینی در اکثر شهرهای کشور وجود دارد ولی بسته به امکانات در برخی شهرهای کشور از کثرت بیشتری برخوردار است که می‌توان آران و بیدگل را به عنوان پایتخت فرش ماشینی ایران نامید چرا که در این شهر بیش از ۷۰۰ واحد فعال در امر تولید فرش ماشینی فعال است؛ و همچنین این شهر نخستین تولیدکننده بزرگ فرش ماشینی در ایران می باشد [۵] [۶] علاوه بر آران و بیدگل، تولید فرش ماشینی در شهرستان های کاشان ، مشهد، دلیجان، یزد، اصفهان و تهران، ماکو نیز چشمگیر است.

 
ده نکته برای نگه‌داری فرش

فرش یکی از وسائل با اهمیت و گران‌قیمت منزل است؛ لذا باید در نگه‌داری آن دقت نمود:

فرش را در محیط‌های مرطوب قرار ندهید. رطوبت دشمن فرش است. در تار و پود فرش معمولاً پنبه یا جوت به‌کار می‌رود که در محیط مرطوب دچار پوسیدگی می‌شوند.
در صورت ریختن هر مایعی بر روی فرش سریعاً نسبت به تمیز نمودن فرش و رفع لکه اقدام نمایید.
فرش را در نزدیکی بخاری و منابع حرارتی قرار ندهید. فرش ماشینی سلطان آبی
اگر فرش شما روی سرامیک حرکت می‌کند، از ترمز فرش کمک بگیرید.
رول نمودن فرش، هنگام جابجایی و نگهداری بهتر از تا نمودن فرش می‌باشد.
اشیاء سنگین مانند مبل، کمد و میز ناهارخوری را حتی الامکان روی فرش قرار ندهید. اگر مجبور به این کار هستید اولاً از در زیر پایه‌ها از یک قطعه طلق، فوم فشرده یا موکت چند لا استفاده نمایید. ثانیاً هر چند وقت یک‌بار این وسایل را جابجا نمایید.
به صورت هفتگی فرش را جارو نمایید.
فرش را هر شش‌ماه یک‌بار سر و ته نمایید. این کار سایش فرش را به تعویق می‌اندازد.
فرش ماشینی را در معرض تابش نور خورشید قرار ندهید.
برای شستشوی فرش از قالیشویی های معتبر کمک بگیرید. بهترین وقت برای شستشو اواخر بهار و تابستان است.

اصطلاح لچک ترنج و حاشیه

فرش‌های سنتی ایران عموماً دارای گلی در وسط به نام ترنج هستند که یادآور حوض‌های خانه‌های قدیمی می‌باشند. چهار مثلث در چهار گوشهٔ فرش لچک‌ها را تشکیل می‌دهند. قاب دور فرش به نام حاشیه خوانده می‌شود. ترنج به شکل دایره (مانند تصویر روبرو) یا بیضی و برخی اوقات دوکی شکل می‌باشد. طرح لچک‌ها معمولاً برگرفته از ترنج همراه با اضافاتی است.

فرش ماشینی تمام ابریشم
این مدل فرش به دلیل شباهت زیاد با فرش‌های ابریشم تبریز و قم نامگذاری شده‌است. در بافت این مدل فرش‌ها از نخ پلی استر برای شفافیت فرش استفاده می‌شود. بیشتر طرح‌ها و نقشه‌ای فرش تمام ابریشم ماشینی از طرح‌های فرش‌های ابریشم تبریز اقتباس شده‌است.

انواع فرش ماشینی

فرش ماشینی در انواع مختلفی تولید می شود که از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• فرش ماشینی طرح سنتی: این نوع فرش دارای طرح های سنتی ایرانی است که حس نوستالژی را به بیننده القا می کند.
• فرش ماشینی طرح مدرن: این نوع فرش دارای طرح های مدرن و امروزی است که برای دکوراسیون های مدرن مناسب است.
• فرش ماشینی طرح کودک: این نوع فرش دارای طرح های کودکانه است که برای اتاق کودکان مناسب است.
• فرش ماشینی طرح فانتزی: این نوع فرش دارای طرح های فانتزی و غیرمعمول است که برای دکوراسیون های خاص مناسب است.

فرش ماشینی دارای مزایا و معایب زیر است:

مزایا:

• قیمت کمتری نسبت به فرش دستباف دارد.
• تولید آن سریعتر انجام می شود.
• تنوع طرح و رنگ بیشتری دارد.

معایب:

• دوام کمتری نسبت به فرش دستباف دارد.
• ارزش هنری کمتری نسبت به فرش دستباف دارد.

جمع بندی

فرش ماشینی نوعی فرش است که با استفاده از دستگاه های صنعتی بافته می شود. این نوع فرش در مقایسه با فرش دستباف، قیمت کمتری دارد و تولید آن نیز سریعتر انجام می شود. فرش ماشینی در انواع مختلفی تولید می شود و کاربردهای مختلفی دارد.